زمانى كه جنگ تمام شد ، امام از مردم خواست تا براى جنگ با قاسطين ، عازم شام شوند . اما مردم ، ابراز خستگى كرده و سخنان اشعث بن قيس سبب شد تا امام به نخيله بازگردد . در آنجا مردم به كوفه رفته و تنها سيصد نفر با امام ماندند . « 1 » لاجرم امام نيز به كوفه بازگشت . از اين پس آن حضرت ، هر از چندى با سخنان خود مردم را به جهاد بر ضد شاميان دعوت مىكرد ، اما كسى پاسخ مساعد نمىداد . در اينجاست كه تا آخر ، امام ضمن خطبه‌هاى طولانى ، به سرزنش مردم كوفه پرداخت و از بىوفايى آنان مكرر سخن گفت . آخرين تلاشها همان گونه كه اشاره شد ، پس از نهروان ، امام كوشيد تا مردم عراق را براى جنگ مجدد با شام بسيج كند ، اما ، شمار كسانى كه حاضر به همراهى امام بودند اندك بود . امام ضمن خطبه‌هاى خود ، از مردم خواستند تا همراهيش كنند ، اما كمتر پاسخ مساعد دريافت مىكردند . آن حضرت در خطبه‌اى فرمودند : « گرفتار كسانى شده‌ام كه چون امر مىكنم فرمان نمىبرند ، و چون مىخوانم پاسخ نمىدهند . اى ناكسان ! براى چه در انتظاريد ؟ و چرا براى يارى دين خدا گامى بر نمىداريد ؟ دينى كو كه فراهمتان دارد ، غيرتى كو تا شما را به غضب آرد ؟ فرياد مىخواهم و يارى مىجويم ، نه سخنم مىشنويد نه فرمانم را مىبريد ، تا آنگاه كه پايان كار پديدار گردد و زشتى آن آشكار . نه انتقامى را با شما بتوان كشيد و نه با يارى شما به مقصود توان رسيد . شما را از رفتن بازدارد ، ناله در گلو شكستيد و بر جاى خويش نشستيد . » « 2 » امام در خطبه‌اى ديگر فرمود : « اى مردم رنگارنگ ، با دلهاى پريشان و ناهماهنگ . تن‌هاشان عيان ، خردهاشان از آنان نهان ، در شناخت حق شما را مىپرورانم ، همچون دايه‌اى مهربان ، و شما از حق مىرميد چون بزغالگان از بانگ شير غران . هيهات كه به يارى شما تاريكى را از چهرهء عدالت بزداييم ، و كجى را كه در

--> ( 1 ) . همان ، ج 2 ، ص 379 ( 2 ) . همان ، خطبهء 39